Dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi) được xây dựng với cấu trúc gồm 2 Điều, bao trùm 5 nhóm chính sách lớn. Và một trong những điểm nhấn của Dự thảo Luật (sửa đổi) lần này là việc tái cấu trúc thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa và số hóa toàn diện.

Theo đó, các chứng từ trong hồ sơ hải quan sẽ được chuyển sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử nhằm tạo nền tảng vận hành trên môi trường số. Một số điều kiện đối với đại lý làm thủ tục hải quan và nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan cũng được đề xuất loại bỏ để giảm rào cản cho doanh nghiệp.

Liên quan đến việc tạo thuận lợi cho hoạt động logistics, Dự thảo điều chỉnh theo hướng kéo dài thời gian lưu giữ hàng hóa tại kho ngoại quan và điểm thu gom hàng lẻ, trong khi thủ tục xin gia hạn được loại bỏ - Những thay đổi này được kỳ vọng giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ, đồng thời cho phép cơ quan quản lý tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát.

Về phân cấp, phân quyền, Dự thảo Luật (sửa đổi) đề xuất mở rộng thẩm quyền quy định chi tiết cho Chính phủ tại 8 nội dung, đồng thời giao Bộ trưởng Bộ Tài chính hướng dẫn cụ thể 7 điều khoản nhằm tăng tính linh hoạt trong điều hành chính sách, phù hợp với diễn biến nhanh của thực tiễn.

Cùng với các nội dung đã nêu, một điểm mới đáng chú ý khác tại Dự thảo Luật (sửa đổi) lần này là việc bổ sung các khái niệm như “kiểm định hải quan”, “quản lý tuân thủ” hay “địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế”. Đồng thời, dành một điều khoản riêng để điều chỉnh hoạt động kiểm tra, giám sát đối với hàng hóa giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử, qua đó bảo đảm sự đồng bộ với các luật liên quan…

Đánh giá cao các nội dung sửa đổi được đề xuất, tuy nhiên, để gia tăng tính hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm kinh tế, góp ý Dự thảo Luật (sửa đổi), một số ý kiến cho rằng, cần nghiên cứu, luật hóa rõ ràng cơ chế phối hợp.

Tham gia góp ý tại Phiên họp thứ 4 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới đây, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội Lê Tấn Tới kiến nghị, cần nghiên cứu, luật hóa rõ ràng cơ chế phối hợp giữa cơ quan Hải quan với lực lượng Công an, Bộ đội Biên phòng và các lực lượng chức năng khác trong việc trao đổi thông tin, phát hiện, điều tra, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới và các hoạt động khác.

Theo Chủ nhiệm Lê Tấn Tới, việc này giúp gia tăng tính hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm kinh tế.

Bên cạnh đó, Chủ nhiệm Lê Tấn Tới cũng đề nghị bổ sung quy định kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa hệ thống thông tin hải quan với các dữ liệu nghiệp vụ chuyên ngành của Công an, Biên phòng nhằm phục vụ đắc lực cho phân tích, đánh giá rủi ro, kịp thời phát hiện tổ chức, cá nhân có dấu hiệu vi phạm trong hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời phải đảm bảo cơ sở pháp lý chặt chẽ và tuân thủ tuyệt đối quy định về bảo vệ bí mật Nhà nước.

Để thể chế hóa sâu sắc hơn Nghị quyết 57-NQ/TW về tính đột phá trong phát triển khoa học công nghệ, tham gia góp ý, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề nghị Dự thảo Luật phải thể hiện rõ nét 4 nguyên tắc cốt lõi của quản lý hiện đại, bao gồm: Quản trị dữ liệu phải được xác định là trung tâm; kết nối và chia sẻ dữ liệu là điều kiện bắt buộc; các quyết định quản lý dựa trên dữ liệu phải có khả năng kiểm chứng, truy vết và giải trình, thay thế hoàn toàn cho phương thức quản lý dựa trên giấy tờ bản cứng trước đây; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) phải đi đôi với kiểm soát rủi ro thuật toán, bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân theo quy định.

Đồng thời, đề nghị rà soát kỹ để đảm bảo tính thống nhất với các luật chuyên ngành như: Luật An toàn thực phẩm (đang sửa đổi), Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa, Luật An ninh mạng... và các hiệp định thương mại tự do như WTO, EVFTA.

Đối với việc tự động hóa bằng AI trong phân luồng kiểm tra, xếp loại doanh nghiệp, Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải đề xuất, cần bổ sung nguyên tắc minh bạch: Doanh nghiệp có quyền được biết mức độ tuân thủ của mình, được quyền phản hồi và phải có cơ chế xem xét lại các quyết định tự động của hệ thống nếu gây bất lợi cho doanh nghiệp.

Ngoài những vấn đề đã nêu, đánh giá cao việc Dự thảo Luật (sửa đổi) đã có những thay đổi tích cực trong việc tiếp thu ý kiến của cộng đồng doanh nghiệp, tuy nhiên, để góp phần hoàn thiện, tham gia góp ý, Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Đậu Anh Tuấn đề nghị làm rõ vai trò của nền tảng thương mại điện tử để tránh tình trạng “nặng gánh” về thực thi nếu xác định nền tảng là chủ thể khai hải quan.

Đồng thời đề nghị bổ sung quyền giải trình của doanh nghiệp trong quản lý tuân thủ khi có sự cố khách quan, bởi nếu áp dụng cơ chế khiếu nại theo quy trình sẽ rất lâu, gây thiệt hại nhiều cho doanh nghiệp.

Ngoài ra, Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI cũng đề nghị giới hạn cơ chế yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng quá cảnh liên quan sở hữu trí tuệ để tránh bị lạm dụng cạnh tranh, gây rủi ro cho doanh nghiệp.