Việt Nam hiện có hơn 5 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, đóng góp khoảng 50% GDP, hơn 30% tổng thu ngân sách nhà nước và sử dụng tới 82% tổng số lao động trong nền kinh tế. Đây là khu vực năng động, linh hoạt, đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm và duy trì sức sống của thị trường nội địa.

Thời gian qua, nhiều đề xuất chính sách tập trung vào việc sử dụng ưu đãi thuế như một “đòn bẩy” để khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thuế chỉ là một phần của bài toán.

TS Phan Hoài Nam, Tổng Giám đốc Hãng Tư vấn W&A, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam cho rằng nếu chỉ trông chờ vào ưu đãi thuế để thúc đẩy các hộ kinh doanh “lên doanh nghiệp” thì chưa đủ. Rào cản lớn nhất, theo ông, không nằm ở mức thuế suất, mà ở gánh nặng vận hành và chi phí tuân thủ khi chuyển sang mô hình doanh nghiệp.

Cụ thể, khi trở thành doanh nghiệp, các hộ phải thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, hóa đơn điện tử, kê khai – quyết toán thuế định kỳ, lập báo cáo tài chính, báo cáo lao động, bảo hiểm xã hội cùng nhiều nghĩa vụ pháp lý khác. Trong khi đó, mô hình hộ kinh doanh vốn quen với cơ chế quản lý đơn giản, ít báo cáo và chi phí gián tiếp thấp. Sự chênh lệch lớn về yêu cầu tuân thủ khiến nhiều hộ e ngại rằng chuyển đổi đồng nghĩa với việc phải dành quá nhiều nguồn lực cho thủ tục thay vì tập trung phát triển kinh doanh.

Bên cạnh đó, chi phí phát sinh sau chuyển đổi cũng là áp lực đáng kể. Ngoài nghĩa vụ thuế, doanh nghiệp còn phải chi trả cho dịch vụ kế toán, nhân sự, bảo hiểm, phần mềm quản lý, thậm chí kiểm toán trong một số trường hợp. Với những hộ kinh doanh quy mô nhỏ, biên lợi nhuận thấp, các khoản chi phí này có thể làm giảm đáng kể hiệu quả kinh doanh, khiến ưu đãi thuế trở nên kém hấp dẫn.

Một vấn đề khác, theo ông Nam, chính sách hiện nay chưa tạo được sự khác biệt rõ ràng về lợi ích giữa hai mô hình. Nhiều hộ sau khi chuyển đổi chưa cảm nhận ngay lợi thế về tiếp cận tín dụng, mở rộng thị trường, ký kết hợp đồng lớn hay tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng chính thức. Khi lợi ích chưa đủ rõ trong khi nghĩa vụ tăng mạnh, tâm lý chần chừ là điều dễ hiểu..

Trong bối cảnh đó, ông Nam cho rằng, chính sách thuế cần được thiết kế theo hướng hỗ trợ giảm gánh nặng tuân thủ trong giai đoạn đầu chuyển đổi. Cụ thể, có thể áp dụng cơ chế kê khai, kế toán đơn giản hơn; giảm tần suất báo cáo trong thời gian nhất định; xây dựng phương pháp tính thuế phù hợp với quy mô nhỏ, chi phí thấp. Khi doanh nghiệp ổn định và mở rộng, các nghĩa vụ đầy đủ sẽ được áp dụng theo lộ trình phù hợp…

Để tạo thêm thuận lợi, củng cố niềm tin và khơi thông động lực cho hơn 5 triệu hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Tâm cho biết năm 2026, Bộ Tài chính sẽ triển khai một loạt giải pháp đồng bộ, mang tính thực chất.

Trước hết, Bộ sẽ rà soát và hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến hộ kinh doanh theo hướng thu hẹp tối đa khoảng cách về quản trị, chế độ tài chính – kế toán giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp, qua đó xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp, khả thi, tránh gây “sốc” về thể chế.

Một nhiệm vụ trọng tâm khác là khẩn trương hoàn thiện cơ sở pháp lý và nâng cấp hạ tầng kỹ thuật để thực hiện bãi bỏ thuế khoán đối với hộ kinh doanh từ ngày 1/1/2026. Theo lãnh đạo Bộ Tài chính, đây là giải pháp căn bản nhằm minh bạch hóa hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng và lành mạnh hơn, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp.

Song song với đó, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục triển khai và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi, đặc biệt là các cơ chế đã được quy định tại Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội, như miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong những năm đầu sau thành lập, bãi bỏ lệ phí môn bài, hỗ trợ tiếp cận tín dụng, cung cấp miễn phí nền tảng số và phần mềm kế toán dùng chung nhằm giảm chi phí và rủi ro trong giai đoạn đầu. Thực hiện nhiệm vụ Chính phủ giao, năm 2026 Bộ cũng sẽ rà soát, sửa đổi toàn diện Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó bổ sung các chính sách nâng cao năng lực và hỗ trợ thiết thực cho hộ kinh doanh khi chuyển đổi.

Bên cạnh các giải pháp thể chế và tài chính, công tác tuyên truyền, tư vấn và nâng cao năng lực quản trị cho hộ kinh doanh cũng sẽ được đẩy mạnh, giúp các hộ hiểu rõ lợi ích dài hạn của việc hoạt động theo mô hình doanh nghiệp, từ đó chủ động và tự tin hơn trong quá trình chuyển đổi.