Đây là chia sẻ của PGS TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân với Diễn đàn Doanh nghiệp.

- Quốc hội khoá XVI đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư. Theo ông, việc tiếp tục cắt giảm 62 ngành nghề kinh doanh có điều kiện đã đủ để tạo ra một cuộc cải cách thực chất?

Việc tiếp tục cắt giảm 62 ngành nghề kinh doanh có điều kiện là một bước tiến quan trọng trong thực hiện vai trò Chính phủ kiến tạo phát triển, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, đặc biệt là mục tiêu giảm chi phí tuân thủ và cắt giảm mạnh điều kiện kinh doanh. Đây không chỉ là sự thay đổi về số lượng, mà còn mở rộng hơn không gian gia nhập thị trường, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động lựa chọn lĩnh vực kinh doanh, huy động thêm nguồn lực xã hội và thúc đẩy cạnh tranh.

Tuy nhiên, giảm số lượng mới là điều kiện cần, chưa đủ để tạo ra cải cách thực chất. Điều doanh nghiệp quan tâm là sau khi bỏ điều kiện, thời gian, chi phí gia nhập và mở rộng kinh doanh có thực sự giảm hay không. Vì vậy, cần đồng thời đổi mới phương thức quản lý, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo mức độ rủi ro, đơn giản hóa và số hóa thủ tục, rút ngắn thời gian xử lý, hạn chế chi phí không chính thức.

Đặc biệt, không nên đánh giá kết quả cải cách chỉ bằng việc “xóa” bao nhiêu điều kiện kinh doanh, mà cần đo bằng tác động thực tế đối với doanh nghiệp và nền kinh tế. Chẳng hạn, thời gian và chi phí gia nhập thị trường giảm bao nhiêu; mức độ hài lòng của doanh nghiệp thay đổi thế nào; số doanh nghiệp thành lập mới, quay trở lại hoạt động và mở rộng kinh doanh ra sao; khả năng tạo việc làm, mở rộng cung ứng sản phẩm, dịch vụ và đóng góp ngân sách như thế nào.

Nếu những chỉ số đó thực sự được cải thiện, khi doanh nghiệp cảm nhận rõ việc gia nhập và mở rộng kinh doanh trở nên thuận lợi hơn, thì khi đó mới có thể khẳng định việc cắt giảm ngành nghề kinh doanh có điều kiện đã tạo ra một cuộc cải cách thực chất, chứ không chỉ là sự thay đổi về con số trên danh mục pháp luật.

- Ông đánh giá như thế nào về việc đưa dịch vụ thị thực ủy quyền vào danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện?

Tôi cho rằng việc bổ sung dịch vụ thị thực ủy quyền vào danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện là có cơ sở nhất định, bởi đây không đơn thuần là hoạt động cung cấp một dịch vụ thương mại mà còn liên quan đến dữ liệu cá nhân, dữ liệu sinh trắc học và quy trình có yếu tố an ninh, xác thực. Trong trường hợp này, Nhà nước có lý do để đặt ra một “ngưỡng an toàn” trước khi cho phép doanh nghiệp tham gia thị trường.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng bản chất của quy định này. Điều kiện kinh doanh không nên được hiểu là công cụ để quản lý toàn bộ quá trình xử lý dữ liệu, bởi các hành vi thu thập, lưu trữ, sử dụng, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu đã có hệ thống quy định pháp luật chuyên ngành điều chỉnh. Nếu mọi rủi ro về dữ liệu đều được xử lý bằng cách gia tăng điều kiện gia nhập thị trường thì rất dễ dẫn tới tình trạng quản lý chồng lấn và làm tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Theo tôi, giá trị của việc đưa ngành nghề này vào diện kinh doanh có điều kiện nằm ở việc sàng lọc năng lực của chủ thể cung ứng dịch vụ ngay từ đầu. Doanh nghiệp phải chứng minh được năng lực về nhân sự, công nghệ, bảo mật, quy trình nghiệp vụ và quản trị rủi ro. Sau khi đã đáp ứng được ngưỡng an toàn đó, hoạt động của doanh nghiệp cần được quản lý chủ yếu thông qua tiêu chuẩn kỹ thuật, trách nhiệm giải trình, khả năng truy vết và cơ chế hậu kiểm.

Đây cũng là điểm cần đặc biệt lưu ý khi triển khai quy định. Nếu điều kiện được thiết kế rõ ràng, minh bạch và tập trung đúng vào những rủi ro cốt lõi thì quy định sẽ giúp hình thành một thị trường dịch vụ chuyên nghiệp, vừa huy động được nguồn lực của doanh nghiệp, vừa giảm áp lực cho cơ quan nhà nước. Ngược lại, nếu đặt ra quá nhiều điều kiện về thủ tục, nhân sự, cơ sở vật chất mà không gắn với rủi ro thực tế thì có thể biến một quy định nhằm bảo đảm an toàn thành rào cản gia nhập thị trường.

- Nếu dịch vụ thị thực ủy quyền được xác định là lĩnh vực có rủi ro cao, các điều kiện kinh doanh cần được thiết kế và thực thi như thế nào để kiểm soát hiệu quả rủi ro về an ninh, dữ liệu và gian lận mà không trở thành rào cản gia nhập thị trường, thưa ông?

Theo tôi, nếu xác định dịch vụ thị thực ủy quyền là lĩnh vực có rủi ro cao thì điều kiện kinh doanh cần tập trung vào kiểm soát rủi ro và trách nhiệm của các bên, thay vì đặt ra quá nhiều điều kiện hành chính làm hạn chế gia nhập thị trường.

Hiện nay, các quy định về an ninh dữ liệu quốc gia, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin đã được luật hóa tương đối đầy đủ. Do đó, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ phải tuân thủ nghiêm các quy định này, đồng thời đáp ứng yêu cầu về nhân sự, quy trình bảo mật, quản trị và xử lý rủi ro. Nhân sự trực tiếp vận hành cần có năng lực chuyên môn, ý thức tuân thủ và trách nhiệm nghề nghiệp; doanh nghiệp phải có cơ chế phân quyền, kiểm soát truy cập, lưu vết và bảo đảm khả năng truy xuất toàn bộ quá trình xử lý hồ sơ.

Quan trọng hơn, cần xác định rõ trách nhiệm giữa người có nhu cầu sử dụng dịch vụ, doanh nghiệp cung ứng, đơn vị xây dựng và vận hành nền tảng công nghệ và cơ quan quản lý. Các bên phải có cam kết và cơ chế phối hợp rõ ràng để hạn chế gian lận, bảo vệ dữ liệu và xử lý kịp thời khi phát sinh sự cố. Cùng với đó là cơ chế hậu kiểm, chế tài đủ sức răn đe, hệ thống cảnh báo rủi ro và khả năng truy vết toàn trình, qua đó phát hiện và xử lý hành vi gian lận thay vì đặt nặng tiền kiểm.

Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống bảo đảm dữ liệu đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, liên thông và an toàn, đồng thời phân định trách nhiệm rõ ràng. Những yêu cầu chặt chẽ như vậy không nên được xem là rào cản gia nhập thị trường. Ngược lại, nếu thiết kế theo hướng quản lý dựa trên rủi ro, minh bạch và hậu kiểm, đây sẽ là cơ chế vừa bảo đảm an ninh, quyền lợi người dân, vừa tạo không gian cho các doanh nghiệp có năng lực tham gia và phát triển dịch vụ một cách hợp pháp.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Theo Yến Nhung - Tạp chí Diễn đàn doanh nghiệp